
عباس آخوندی – اگر به جهان و معادله توزیع ثروت در آن نگاه کنیم براساس آمارهای سال ۲۰۲۵ بانک جهانی کل تولید ناخالص داخلی جهان حدود ۱۱۷تریلیوندلار یعنی ۱۱۷هزارمیلیارددلار است. از این رقم بیش از ۳۰تریلیوندلار به آمریکا تعلق دارد یعنی حدود ۲۶درصد تولید ناخالص جهان در آمریکا تولید میشود. حدود ۱۹تریلیوندلار(۱۶درصد) به اتحادیه اروپا و حدود ۴/۱۹تریلیوندلار(۵/۱۶درصد) نیز به چین تعلق دارد.
اگر این سه رقم را با هم جمع کنیم دورقم ۱۹تریلیوندلاری حدود ۳۸تریلیوندلار میشوند و با ۳۰تریلیوندلار آمریکا جمعا به حدود ۶۸تریلیوندلار میرسیم؛ یعنی حدود ۵۸درصد از تولید جهان فقط در این سهقطب انجام میشود و باقی آن به کل جهان تعلق دارد بنابراین نخستین نکته بسیار مهم این است که قطبهای قدرت اقتصادی جهان را بشناسیم و ببینیم نسبت ما با این قطبها چیست.
پایان جهان تکقطبی؛ گذار به قدرت مشروط
آمریکا همچنان یک قدرت بزرگ اقتصادی بوده اما دیگر مطلقالعنان نیست یعنی آن یکهتازی مطلقی را که بهویژه در دهه ۱۹۹۰ میلادی داشت بهتدریج از دست داده است. البته مساله فقط رقم نیست. نکته بسیار مهمی که به نظر من باید به آن توجه شود تغییر رفتار آمریکاست.
برآمدن هند و چندقطبیشدن اقتصاد
اروپا همچنان یک قدرت بزرگ اقتصادی است و موقعیت خود را دارد اما نکته بسیار مهم دیگری که کمتر به آن توجه میکنیم، رشد اقتصادی هند در سالهای اخیر است. هند رشد بسیار بالایی داشته درحالیکه آمریکا با نرخ زیر ۲درصد و چین با نرخ حدود ۴درصد رشد میکنند پیشبینی میشود هند تا افق ۲۰۵۰ با نرخ ۵/۵ تا ۶درصد رشد کند و اگر به افقی بلندتر به آینده نگاه کنیم احتمالا شاهد آن خواهیم بود که تعادل موجود بهکلی تغییر خواهد کرد و هند بهعنوان قطب چهارم اقتصاد جهان احتمالا از اتحادیه اروپا پیشی خواهد گرفت یعنی اگر بخواهیم ارزیابیای از تعادل قدرت اقتصادی کشورها در افق ۲۰۳۵ یا ۲۰۴۰ داشته باشیم الزاما با همین تعادل امروز مواجه نخواهیم بود هرچند هنوز نه چین و نه هند از منظر قدرت نرم، دارای تولید جهان نیستند و یارای رقابت قدرت آمریکا را ندارند. باید دید که در سالهای آینده چه میکنند. بهنظر میرسد که شیجینچین به این موضوع توجه دارد و در ابتکارهای جهانی که ارائه میکند درصدد است که این خلأ را پر کند.
نخستین نکتهای که از این تحولهای جهانی باید آموخت این است که درست است که روند هژمونیک آمریکا درحال کاهش بوده اما آنچه در رسانهی رسمی تحت عنوان افول تبلیغ میشود درست نیست. افولی در کار نیست و فرضیه افول درک ما از تحولات جهانی و بهتبع آن سیاستهای ما را به بیراهه میبرد. ما با مهار سیستماتیک قدرت آمریکا توسط قدرتهای نوظهور مواجهیم و نه نابودی آن. این نکته بسیار مهمی است که باید به آن توجه داشته باشیم.
زنجیرههای ارزش؛ میدان نبرد جدید جهانی
زنجیره نخست در نیمکره غربی و عمدتا در قاره آمریکا قرار دارد؛ همان نیمکره غربی (Western Hemisphere) که آمریکاییها میگویند هیچکس حق ورود به آن را ندارد. این همان زنجیرهای است که آقای ترامپ گستاخانه درباره گرینلند میگوید تکهای یخ است و به من تعلق دارد، من آنجا منافع دارم و دانمارک بیجهت آنجاست یعنی حتی حضور یک قدرت اروپایی کوچک را هم در آن تحمل نمیکند. آن بلا را بر سر ونزوئلا آورد و سپس بحثهای کوبا را بهپیش کشیده است. اساسا نیروی خارجی را در این نیمکره غربی تحمل نمیکند.
زنجیره دوم در شمال جهان قرار دارد و بخش عمدهای از زنجیره تولید و ارزش جهان در آنجا شکل میگیرد و جابجا میگردد. اما عمدهترین زنجیره، زنجیره میانی است که از چین آغاز میشود و تا آفریقا امتداد مییابد. بنابراین، بخش اعظم این ۱۱۷تریلیوندلار عملا در این سهزنجیره تولید میشود. نکتهی این است که بفهمیم که این زنجیرهها نقاطی ازهمگسیخته نیستند بلکه زنجیرهای بههمپیوستهاند: از تامین انرژی تا تامین مواد اولیه، دانش و فناوری، تولید، حملونقل و بازار مصرف. مفهوم زنجیره ارزش این است که تمام این چرخه باید با هم و بهصورت یکزنجیره عمل کند.
زنجیره میانی اصلیترین زنجیرهی جهانی است که ما هم در آن حضور جغرافیایی داریم و ازقضا در یکی از نقاط گرهگاهی اساسی آن قرار گرفتیم.
مهم این است که ما از این زنجیره چه میخواهیم؟ از این زنجیره برای ایران رفاه میخواهیم یا میخواهیم بر آن سلطه داشته باشیم و از سلطه بر این زنجیره بهفرض امکان چه انتظاری داریم؟ بسیار مهم است که روشن کنیم حال که در میانه و کانون این زنجیره قرار گرفتیم نسبت ما با آن و تابع هدف ما چیست؟
نکته بسیار مهم این است که وقتی بخش عمدهای از ارزش جهانی درقالب چنین زنجیرهای شکل میگیرد، آیا قدرتهای جهان نسبت به امنیت آن حساس نیستند و در اندیشه نوعی نظام حکمروایی بر آن نیستند؟ آیا ما بهتنهایی میتوانیم این زنجیره را تهدید کنیم؟ این زنجیرهای است که همه از بالا تا پایین در آن ذینفع هستند. برای نمونه فقط حجم تجارت چین با آفریقا ۵/۲تریلیون یوان است. این تجارت از کدام مسیر عبور میکند؟ بخش عمدهی آن از همین زنجیره. آیا چین میتواند ناامنی درازمدت این زنجیره را تحمل کند؟ آمریکا و اروپا را کنار بگذاریم آیا هند میتواند؟ طبیعتا نه.
بگذارید پرسش را به نحو دیگری طرح کنم. آیا غایت قدرت خلق رفاه برای ملتهاست یا تهدید این زنجیره و اعمال قدرت و کنترل بر آن؟ پرسش مهم این است که چگونه میتوان ازطریق صیانت از امنیت این زنجیره برای ملتها رفاه خلق کرد؟ درست در همین نقطه است که باید درباره مفهوم جدید قدرت گفتوگو کرد. قدرت در قرن بیستویکم کنترل سرزمین نیست بلکه قدرت یعنی صیانت از جریان پایدار، امنیت و امکان افزایش ظرفیت این زنجیرهها و خلق ارزش افزوده برای ملتها.
واقعیت سخت؛ مخارج نظامی جهان
پرسش بعدی این است که آیا از این زنجیره دفاع نظامی هم میشود و درصورت ناامنی مداخله نظامی صورت میگیرد؟ پاسخ بله است. کافی است به ارقام هزینههای نظامی در جهان توجه کنیم. هزینههای نظامی جهان رقمی بسیار بزرگ است و برای سال ۲۰۲۵ حدود ۸۸۷/2تریلیوندلار (با رشد سالانه ۹/2درصد) گزارش شده است. به جدول زیر نگاه کنید:
حدود یکسوم این هزینهها یعنی حدود ۹۵۴میلیارددلار (۳۳درصد) به آمریکا مربوط است. سرمایهگذار و هزینهکننده دوم چین است. چین با اینکه درباره قدرت نظامی خود تبلیغی نمیکند و تصویری که از خود در جهان ساخته عمدتا تصویر «کارخانه جهان» است در عمل فقط در سال۲۰۲۵ حدود ۳۳۶میلیارددلار(۱۲درصد) هزینههای نظامی جهان را داشته و دومینکشور جهان از این نظر است.
پس از آن روسیه قرار دارد که اکنون درگیر جنگ است و زمانی دومین قدرت نظامی جهان به شمار میرفت. هزینه نظامی روسیه حدود ۱۹۰میلیارددلار (۶/۶درصد) است یعنی تقریبا ۶۰درصد هزینه نظامی چین. نکته بسیار مهم دیگر رشد اروپاست. اروپایی که سهم هزینه نظامیاش از تولید ناخالص داخلی به کمتر از ۵/۱درصد کاهش یافته بود اکنون با رشدی ۱۴درصدی که پس از جنگ سرد بیسابقه است، به حدود ۸۶۴میلیارددلار هزینه نظامی رسیده است. ناتو را هم درنظر بگیرید که سهم عمدهای دارد: سهم ناتو بهتنهایی ۵۵درصد کل مخارج نظامی جهان یعنی ۱۵۸۱میلیارددلار است. اینها نشان میدهد جهان نسبت به امنیت زنجیره ارزش حساس است و مساله را فقط از زاویه ژئوپلیتیک نمیبیند.
نکته بسیار مهم دیگر رشد سرمایهگذاری نظامی در هند و همچنین در آلمان بوده که هزینه نظامی آلمان به ۱۱۴میلیارددلار رسیده است.
مسابقه تسلیحاتی خاورمیانه و جایگاه ایران
اگر به مسابقه تسلیحاتی در خاورمیانه نگاه کنیم این منطقه نیز رشد قابلتوجهی در هزینههای نظامی داشته است. کل مخارج نظامی خاورمیانه در سال۲۰۲۵ حدود ۲۱۸میلیارددلار است که در یک دهه اخیر ۳۶درصد رشد داشته است.
عربستان سعودی با حدود ۲/۸۳میلیارددلار(رتبه هشتم جهان و ۵/۶درصد تولید ناخالص داخلی) در صدر منطقه قرار دارد و پس از آن اسرائیل با ۳/۴۸میلیارددلار(رتبه یازدهم جهان و ۸/۷درصد تولید ناخالص داخلی). ترکیه نیز رقم بالایی در حدود ۳۰میلیارددلار دارد و رقم رسمی ایران حدود ۴/۷میلیارددلار(رتبه ۳۸جهان و ۱/۲درصد تولید ناخالص داخلی) عنوان شده است. امیدوارم هزینه واقعی دفاعی ایران بسیار بیش از این رقم رسمی باشد اما درهرصورت ایران توانسته با همین رقم اندک دربرابر بزرگترین قدرت جهان مقاومت کند.
درهرصورت باید این ارقام را درمقایسه با بزرگترین قدرتهای جهان دید. این اعداد را از این جهت عرض کردم که وقتی درباره امنیت شبکهای صحبت میکنیم بهمعنای فراموشکردن امنیت نظامی نیست. امنیت نظامی در جای خود اهمیت دارد و هیچکس نمیخواهد در ضرورت افزایش قدرت دفاعی کشور تردید کند. قدرت دفاعی همچنان باید در دستور کار باشد و اگر به رشد هزینههای نظامی در جهان نگاه کنیم متوجه میشویم این موضوع همچنان در دستور کار جهان بوده و از آن خارج نشده اما درعینحال مفهوم امنیت از امنیت نظامی صرف بسیار فراتر رفته است.
تغییر پارادایم از موازنه تهدید به مدیریت ریسک
تعریف امنیت در جهان تغییر کرده است. در دوران جنگ سرد تعریف امنیت تعادل تهدید بود: شوروی آمریکا را تهدید میکرد و آمریکا شوروی را و همین تعادل تهدید امنیت را پدید میآورد اما اکنون بحث اساسا این نیست. امروز مساله اصلی مدیریت ریسک زنجیره ارزش است: زنجیرهای که این حجم از تولید ناخالص جهان در آن در گردش است چگونه مدیریت شود تا با کمترین ریسک مواجه باشد؟ چه ریسکهایی متوجه آن است؟
نخستین مخاطره ریسک فناوری است یعنی تراشهها و هوش مصنوعی. به همین دلیل است که آمریکا از رفتن به گرینلند سخن میگوید برای اینکه دسترسی چین به مواد معدنی کمیاب را که در ساخت تراشهها بهکار میآیند از میان ببرد تا خود در حوزه تراشهها و هوش مصنوعی اول باشد. از سوی دیگر چین نیز توسعه هوش مصنوعی را استراتژی نخست خود قرار داده اما آیا هوش مصنوعی در محیطی ناامن میتواند شکل بگیرد؟ برای داشتن هوش مصنوعی ناگزیر باید به ریسکی نزدیک به صفر دسترسی داشته باشید بنابراین دسترسی به مواد اولیه و منابع راهبردی و ارتقای ظرفیت رقابتپذیری به یک مساله امنیتی تبدیل شده است.
مخاطره دوم تامین انرژی است. اگر خاطرتان باشد، ترامپ به محض اینکه سر کار آمد به عربستان رفت. دو دلیل داشت: نخست اینکه میخواست از ثروت عربستان برای توسعه هوش مصنوعی و فروش صنایع آمریکا از جمله صنایع نظامی استفاده کند. دوم اینکه اگر قرار باشد کل هوش مصنوعی در داخل سرزمین آمریکا تامین و تولید شود آمریکا با کمبود انرژی برق مواجه میشود چراکه انرژی مورد نیاز این پردازشها بسیار بالاست. ما به جنبه انرژی مورد نیاز پردازندههای هوش مصنوعی کمتوجه بودیم بنابراین آنها ناگزیرند بخش عمدهای از این تاسیسات را به این منطقه بیاورند هم به دلیل انرژی و هم به دلیل تامین مالی. ازاینرو تامین انرژی و کاهش مخاطرات مرتبط با آن به یکی از مسائل عمده جهان تبدیل شده است. مخاطره سوم مخاطرات بازار(ازجمله تحریمها) است. اقتصادی ۱۱۷تریلیوندلاری به بازاری باثبات نیاز دارد. بازار پرریسک نمیتواند این حجم از فعالیت را پشتیبانی کند. برای اینکه ببینیم مساله امنیت چقدر مهم است به پیشبینی صندوق بینالمللی پول نگاه کنید: پیشبینی رشد جهانی برای ۲۰۲۶ ۴/۳درصد بود و آخرین پیشبینی آن ۹/۲درصد بوده یعنی ناامنی در یک منطقه توانسته نیمدرصد از پیشبینی رشد جهانی بکاهد. نیمدرصد رقم کمی نیست و نیمدرصد از ۱۱۷تریلیوندلار حدود ۶۰۰میلیارددلار میشود بنابراین امنیت دیگر فقط دفاع نیست بلکه امنیت به امنیت فناوری، انرژی، بازار و لجستیک بازمیگردد و فقط در مرز یک کشور تعریف نمیشود. درنهایت باید بتوان از این منطقه هم انرژی تامین کرد و هم بازار داشت. فقط تجارت چین با کشورهای جنوب خلیج فارس سالانه حدود ۳۰۰میلیارددلار بوده بنابراین ناامنی در منطقه به زیان بلندمدت چین است. عدهای در ایران میگویند چینیها برنده این جنگ هستند. به نظر من چنین نیست. اگر جنگ ادامه پیدا کند، بازنده اصلی آن چین است و چینیها آن را تحمل نخواهند کرد. ممکن است در کوتاهمدت معاملاتی انجام دهند و نفت ارزان به دست آورند اما اگر درنهایت بازارهایشان از دست برود این زیانی بلندمدت است که به این سادگی جبرانپذیر نیست و سرانجام مخاطرات مالی و سیستمهای پرداخت نیز مطرح است.
ژئواکونومی بهمثابه غایت ژئوپلیتیک
حتما در رسانه رسمی و جاهای مختلف شنیدیم که ایران در موقعیت ژئوپلیتیک بینظیری قرار دارد. بله موقعیت ژئوپلیتیک ما بسیار مهم است اما ژئوپلیتیک برای چیست؟ برای رفاه مردم یا برای چیز دیگری؟ اگر بحث رفاه بوده تولید ناخالص اسمی ما حدود ۳۵۰میلیارددلار است. دربرابر ثروت انباشته ۱۰صندوق ثروت ملی کشورهای جنوب خلیج فارس که به حدود ۲/۵تریلیوندلار میرسد. روشن بوده که این تعادلی ناپایدار است. مگر میشود شمال و جنوب خلیج فارس تا این اندازه با هم فاصله داشته باشند؟ بحث من این است که اگر ژئوپلیتیک به کارایی ژئواکونومیک منجر نشود بیشتر یک شعار است. درنهایت همه این داستان باید به افزایش رفاه مردم بینجامد. نکته مهم دیگری نیز در بحث امنیت وجود دارد. تاکنون متخصصان توسعه ما امنیت را مفروض میگرفتند بنابراین فقط راهحلهای اقتصادی برای توسعه ایران ارائه میکردند. اکنون معلوم شده که امنیت حتی برای عربستان و کشورهای جنوب خلیج فارس نیز مفروض نیست.
سیر تحول حکمرانی در ایران
حال نگاهی به سیر تحول جمهوری اسلامی بیندازیم: از کجا شروع کردیم اکنون کجا هستیم و چه چشماندازی را میتوانیم بهعنوان معماری توسعه در ایران تعریف کنیم.
جمهوری اول
نخستین مرحله همان است که من آن را جمهوری اول در دوران رهبری امام مینامم. فهم من اگر بخواهم در یک جمله بگویم این است که امام درنهایت بهدنبال حکومت در همین سرزمین بودند و قصد نداشتند قلمرو حکومت را از مرزهای ایران فراتر ببرند. هرچند امام جمهوری اسلامی را بر مبنای نظریه ولایت فقیه بنیان گذاشتند میتوان سنت ایشان را در ادامه «اندیشه تاریخی سلطنت شیعی در ممالک محروسه» طبقهبندی کرد.
همگان نیک میدانید که امام با اعزام نیرو به لبنان مخالفت کردند و هنگامیکه نیروهای نظامی میخواستند وارد عراق شوند ایشان در ابتدا مقاومت داشتند و میگفتند اگر وارد عراق شوید صدام و نیروهای عراقی دربرابر شما یکپارچه و متحد میشوند و بقیه کشورها نیز به دنبال صدام میروند بنابراین فهم من از جمهوریاول این است که قرار بود در محدوده ممالک محروسه باقی بماند و از آن فراتر نرود. بحث عمده دیگر شیعیبودن نظام بود که تنها در ایران امکان تحقق داشت و خارج از ایران امکان تحققش نبود. خاطرهای بگویم که شاید برای شما جالب باشد. بهخاطر دارم سید عبدالعزیز حکیم برای جلب حمایت آمریکا درجهت نابودی صدام به آمریکا رفته و با مقامهای آمریکایی ملاقات کرده بود. آن سال به حج مشرف شده بودم و سیدمحمدباقر حکیم را دیدم. به او گفتم: اخوی به آنجا رفته چه کند؟ شما چه میکنید؟ گفت: ما برای جنگیدن با صدام کمک همه را جلب میکنیم و کمک آمریکا را هم میخواهیم. گفتم: اگر پیروز شدید چه میخواهید بکنید؟ گفت: قطعا جمهوری اسلامی تشکیل نمیدهیم. گفتم: پس این همه تلاش برای چیست؟ گفت: عراق کشوری عربی است. درست است که ما در عراق اکثریت شیعه داریم اما در جهان عرب در اقلیت هستیم. اگر بخواهیم در عراق حکومتی شیعی تشکیل دهیم، جهان عرب دربرابر ما میایستد بنابراین قطعا بهسمت حکومت شیعی حرکت نمیکنیم. این نکته بسیار مهمی بود که از ایشان شنیدم و تصور من این است که مرحوم امام نیز به این نکته بسیار دقت داشتند که درنهایت باید در سطح ممالک محروسه حکومت داشته باشیم.
جمهوری دوم
در جمهوریدوم نیز نظریه بنیادین همان ولایت فقیه بود. البته با یکتغییر استراتژیک. در گذر زمان بهتدریج ایننظریه شکل گرفت که امنیت ایران را باید فراتر از سرزمین ایران تامین کرد و به یمن، لبنان و جاهای دیگر رفت و اساسا دایره دفاع و امنیت ایران را از مرزهای جغرافیایی کشور فراتر برد.
جمهوری سوم
اکنون پرسش بسیار مهم این است که در جمهوری سوم چه میخواهیم بکنیم؟ چه ایدهای برای توسعه و امنیت ایران داریم؟ فعلا با وضعیتی نامعین مواجهیم و هنوز نمیدانیم نظریه غالب چیست.
پیشنهاد من این است که بگوییم ما به حفظ امنیت شبکه ارزش کمک میکنیم و میخواهیم از منافع آن بهرهمند شویم یعنی شعار امنیتی ما باید این باشد: اقدام موثر و مثبت در جهت امنیت زنجیره ارزشی که از این کشور و این منطقه عبور میکند و در عین حال بهرهبرداری از منافع آن و تامین رفاه ملت ایران. اگر این را بهعنوان استراتژی بپذیریم آنگاه داستان تا حدی متفاوت میشود.
لایههای امنیت ملی
اگر این را بپذیریم باید افزون بر لایه دفاعی، شش لایه امنیتی دیگر برای ایران در نظر بگیریم. از این پس وقتی درباره امنیت صحبت میکنم دیگر فقط امنیت نظامی یا امنیت اطلاعاتی مراد نیست بلکه امنیتی بوده که با اقتصاد پیوند خورده و امنیت و توسعه را به مفهومی واحد تبدیل کرده است. من درباره توسعهای صحبت میکنم که روی دیگر سکهاش امنیت است.
امنیت سیاسی
نخست اینکه حکمرانی پایدار میخواهیم. دوم اینکه باید بتوانیم کالای عمومی باکیفیت خلق کنیم. قانون باکیفیت و مبتنی بر وجدان عمومی میخواهیم؛ قانونی که در برابر افکار عمومی اکثریت قرار میگید و از همان روز تصویب معلوم است اجرا نمیشود، قانونی بیکیفیت است. باید بتوانیم همگرایی نهادی و نهادهای مدنی را داشته بنابراین باید فهمی روشن از امنیت سیاسی داشته باشیم.
امنیت اجتماعی
بحث بعدی امنیت اجتماعی است. در امنیت اجتماعی یکی از نکات بسیار مهم درنهایت هویت ملی است یعنی همان چیزی که میتواند نخ تسبیح و گردآورنده کل ملت ایران باشد. هویت ملی بحث بسیار مهمی است که باید نسبت آن با ملت و دولت ایران مشخص و نسبتش با ایده ایران روشن شود. ایده ایران در این ۴۵سال از ابتدای انقلاب یا تا حد زیادی غایب بوده یا بسیار ضعیف مطرح شده البته در یکی دو سال اخیر تا حدی وارد دستور کار شده و هنوز معلوم نیست که تا چه حد نسبت به این ایده ایمان واقعی وجود دارد. بههر روی در نهایت باید بدانیم بر کدام مبنا میخواهیم سرمایه اجتماعی را بازسازی کنیم.
امنیت اقتصادی
مولفه سوم ثبات اقتصاد کلان و مهار تورم است. امروز اقتصاددانانی که درباره اقتصاد ایران در این روزگار جدید بحث میکنند به این نکته واقفاند که موتور محرکه تورم دیگر پایه پولی بهتنهایی نیست و نظریه مقداری پول نمیتواند وضع موجود را توضیح دهد. وقتی در یک روز یا مدتی کوتاه بیش از ۳۰درصد ارزش پول ملی سقوط میکند روشن است که پایه پولی در یک روز به این اندازه افزایش نیافته است. پس مساله دیگری درکار است و باید به دنبال ثبات اقتصاد کلان و مهار تورم برویم.
بحث تضمین مالکیت خصوصی نیز مطرح است. بپذیریم که مالکیت خصوصی نمیتواند با مالکیت نهادهای عمومی غیردولتی رقابت کند. مگر ممکن است؟ تمام ریسک نهاد عمومی غیردولتی در نهایت به خزانه بازمیگردد. اگر یک نهاد عمومی ورشکست شود چه اتفاقی میافتد؟ زیان توسط خزانهی ملت جبران میگردد اما اگر یک بنگاه خصوصی ورشکست شود تمام ریسکش به جیب صاحب سرمایه بازمیگردد پس این رقابت اساسا بیمعناست.
اگر توسعه میخواهیم در نهایت باید تکلیف نهادهای عمومی غیردولتی روشن شود. مگر میشود نهاد عمومی غیردولتی داشت و توسعه هم داشت؟ این همان جایی است که به نظر من جمعی مانند جمع حاضر باید درباره آن نظریه روشنی داشته باشد و نمیتواند بهسادگی از کنارش عبور کند و بگوید مسالهای نیست.
امنیت دفاعی
درباره امنیت دفاعی پیشتر صحبت کردم. نظر خودم این است که سرمایهگذاری و هزینههای دفاعی ایران حتما باید افزایش یابد و رقم ۴/۷میلیارددلاری که رسما اعلام میشود رقمی بسیار پایینی است. درهرصورت در این منطقه ما نیازمند بنیهی دفاعی بسیار قوی هستیم.
امنیت منابع حیاتی
بحث بعدی منابع حیاتی است. تعارف که نداریم. درهمینتهرانی که در آن زندگی میکنیم، از آب تجدیدپذیری که باید ۶۰درصدش مصرف شود اکنون ۸۵درصدش را مصرف میگردد. بخش اعظم آب حوضههای آبریز کرج، قزوین، طالقان، لار و ماملو را به تهران منتقل میشود. چاههای عمیق حفر میشوند و نه تنها سفرههای زیرزمینی را تغذیه نمیگردند که آبهای استراتژیک چند میلیون ساله نیز صرف مصرف روز میگردد. در نتیجه لایهها خاک فشرده میشوند و دشت تهران دچار فرونشست شده است. فقط در تهران بسته بهموقعیت فرونشستی از ۵تا۶۰سانتیمتر وجود دارد.
به اصفهان بروید و ببینید بخش عمدهای از بناهای تاریخی اصفهان در معرض مخاطره بسیار جدی ناشی از فرونشست قرار دارند. همدان که شهری پرآب بود دو سال پیش در یک لحظه آبش بهکلی قطع شد. منابع حیاتی کشور واقعا دچار مشکل هستند. تنها یک نکته دیگر هم بگویم و زیاد در این بحث متوقف نمیشوم. در دهه۴۰ این مساله مورد شناسایی قرار گرفته بود و در طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۷ سقف جمعیتی تهران ۵/5میلیون نفر پیشبینی شده و در سال1352 قانون منع گسترش شهر تهران تصویب شد اما امروز در این منطقه۱۷ میلیون نفر زندگی میکنند. پارسال در اوج نگرانی آب در تهران گفتند ۷۰میلیون مترمکعب آب از طالقان میآوریم و امسال از آن هم خبری نیست. آنقدر گرفتار مسائل روزمره شدهایم که اصلاً متوجه نیستیم در حوزههای واقعی ایران چه اتفاقی در حال رخدادن است و نمیبینیم با چه واقعیتی دستوپنجه نرم میکنیم. در همین شرایط تهران همچنان بهشدت در حال گسترش است و به ساختوساز مداوم در آن افتخار هم میشود. اخیرا گفتند میخواهند در اطراف ۸۷ایستگاه برج بسازند یعنی گویی جمعیت کنونی کم است و میخواهیم جمعیتی دیگر هم بر آن بیفزاییم. میخواهم بگویم در بحث امنیت منابع حیاتی واقعا گرفتار شدهایم.
به دریاچههای مختلف نگاه کنید. معروفترینشان دریاچه ارومیه است اما بیشتر دریاچههای ما خشک شدند؛ ازجمله هامون سیستان، هامونجازموریان، دریاچه بختگان و در یاچه پریشان بنابراین اینطور نیست که فقط دریاچه ارومیه خشک شده باشد. هوا را درنظر بگیرید؛ چند روز هوای سالم در تهران و شهرهای دیگر داریم؟
بهخاطر دارم در سال۱۳۷۴ وقتی طرح جامع اصفهان تصویب شد حداکثر ظرفیت جمعیتپذیری اصفهان یکمیلیونو۳۰۰هزارنفر پیشبینی شده بود. اکنون منطقه اصفهان نزدیک به چهار میلیون نفر جمعیت دارد. در همان سالها کل جمعیتی که برای دشت مشهد پیشبینی شده بود یکمیلیونو۹۰۰هزارنفر بود و اکنون فکر میکنم حدود ۶میلیوننفر جمعیت دارد. واقعا منابع حیاتی ایران در مخاطره جدی قرار دارند.
امنیت فناوری
درنهایت بحث هوش مصنوعی و امنیت فناوری است. پیشتر گفتم که امروز یکی از مخاطرات اصلی زنجیره ارزش مخاطره فناوری است و رقابت آمریکا و چین بر سر تراشهها، هوش مصنوعی و مواد معدنی کمیاب از همینجا ریشه میگیرد. امنیت فناوری برای ایران فقط به معنای حفاظت از شبکهها در برابر حملات سایبری نیست بلکه بهمعنای دسترسی پایدار به فناوریهای پیشرو، حضور در شبکههای جهانی دانش و نوآوری و ساختن محیطی است که سرمایه انسانی ما در آن بماند و بیافریند. فناوری در انزوا شکل نمیگیرد. همانطور که گفتم هوش مصنوعی به محیطی با ریسک نزدیک به صفر، انرژی پایدار و تامین مالی نیاز دارد بنابراین امنیت فناوری نیز به همان مدل مدیریت ریسک و همان پیوند با زنجیره ارزش منطقهای بازمیگردد. در جهانی که هر فناوری همزمان امکان و مخاطره میآفریند اگر این لایه را تامین نکنیم تنها مصرفکننده مخاطرات خواهیم بود و نه بهرهبردار امکانها.
معماری امنیت هفتلایه شبکهای
درهرحال تصور من این است که به امنیتی هفتلایه و شبکهای نیاز داریم. یک لایه آن دفاعی است و درباره آن هیچ تردیدی نداریم اما باید درباره شش لایه دیگر نیز فکر کنیم: لایههای ساختاری شامل لایههای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، لایههای مرزی شامل لایههای دفاعی، منابع حیاتی و فناوری و لایه هفتم، امنیت شبکهای و منطقهای.
اصلاحات نهادی؛ یک ملت، یک دولت
نکته بسیار مهمی که فکر میکنم اگر توسعه میخواهیم باید درنهایت به آن برسیم شعار «یک ملت، یک دولت» است. مگر میشود یک ملت داشته باشیم و دولتهای متعدد؟ روشن است که به نتیجه نمیرسیم. بدون توجه به این امر همهی اقدامات اصلاحی بینتیجه خواهند بود. نگاه کنید اصل۵۳ قانون اساسی ما چه میگوید: کشور باید یک خزانه داشته باشد و تمام درآمدهای دولت باید به خزانه برود. آیا همه درآمدها به خزانه میرود؟ آشکار است که خیر. شگفت آنکه حتی در بودجه رسمی کشور محل ورود و تجمع برخی از منابع درآمدی را خارج از خزانه تعیین کرده است. بعد پرسیده میشود که فلان تراستی چه شد و چند هزار میلیارد فساد کجا رفت. وقتی یک خزانه ندارید و به جای آن ۵۰ تراستی و بیشتر نشسته عدم وقوع فساد مایهی تعجب خواهد بود. بهواقع هر یک از این تراستیها خود به یک خزانه تبدیل شدند. بهنظر من باید درباره این موضوع نظر رسمی و روشن داشته باشیم. اینها را نمیتوان فقط بهعنوان درد دل گفت زیرا اینها درد دل نیستند و باید به بحثی عملی و سیاستی تبدیل شوند. نکته بعدی انحصارهای شبهدولتی است. چقدر انحصار داریم؟ بیشتر بازارهای ما انحصاری هستند. مگر بازار مخابرات ما که به ظاهر خصوصی شده انحصاری نیست؟ آیا کسی میتواند بپرسد چرا قیمت و هزینه خدمات مخابرات این مقدار است؟ با انحصاری کامل در دست مجموعهای غیردولتی روبهرو هستیم. بحث بعدی امنیت غذایی است. بههرروی این رشته سرِ دراز دارد. شایسته است که بحث جمعبندی شود.
جمعبندی
درنهایت آخرین جمله من این است که آینده ایران از پیش تعیینشده نیست بلکه ما ملت باید آن را بسازیم. نباید آینده را امری مفروض بپنداریم. آینده به این بستگی دارد که چه تلاشی میکنیم و چه ایدهای برای آینده ایران داریم. آینده یک معماری است که باید با شجاعت، دقت و عقلانیت ساخته شود. مهم این است که گذاری قطعی از بقای تهدیدمحور به رفاه توسعهگرا داشته باشیم. بله، ما باقی ماندیم اما در فقر. باید به سمت توسعه حرکت کنیم و ایران تنها با بنای داخلی شیشهای(شفاف) و دولت مسوول میتواند این مسیر را ادامه دهد.
وزیر اسبق مسکن، راه و شهرسازی